Okumak Beyne Ne Yapar? Nörobilim Perspektifi
Okuma eylemi insan beyninde evrimsel olarak nasıl konumlanmıştır?
Sesli konuşma insanda biyolojik ve evrimsel bir adaptasyon iken okuma yazma eylemi yalnızca birkaç bin yıl önce bulunmuş kültürel bir icattır. Dolayısıyla insan beyninde doğuştan okumaya ayrılmış özel bir genetik bölge bulunmaz.
Stanislas Dehaene (2009) bu süreci 'nöronal geri dönüştürme' (neuronal recycling) olarak tanımlar: beyin, nesne ve yüz tanıma gibi temel görsel işlevler için evrilmiş kortikal alanları harf ve kelime çözümleme işine tahsis eder.
Dehaene, S. (2009). Reading in the Brain: The Science and Evolution of a Human Invention — Viking.
Dehaene, S. et al. (2010). How learning to read changes the cortical networks for vision and language — Science, 330(6009), 1359-1364.
Görsel kelime tanıma alanı (Visual Word Form Area - VWFA) beynde nasıl çalışır?
Okuma öğrenildikçe, sol ventral oksipitotemporal kortekste 'görsel kelime tanıma alanı' (Visual Word Form Area - VWFA) adı verilen nöral bir bölge özelleşir. This area processes visual word representations within milliseconds.
VWFA'nın okuma eylemiyle birlikte biçimlenmesi, kültürel pratiklerin (okuryazarlık) insan beyninin anatomik yapısını fiziksel olarak nasıl yeniden organize ettiğinin (nöroplastisite) en somut kanıtıdır.
Uzun kurgu metinleri okumanın beyin bağlantı şebekeleri üzerindeki kalıcı etkileri nelerdir?
Gregory Berns ve ekibinin (2013) gerçekleştirdiği fMRI çalışmasında, dokuz gün boyunca her akşam roman okuyan deneklerin beyin ağları izlenmiştir. Okuma seansları bittikten sonra bile dil işleme ve somatosensoriyel (duyusal-motor simülasyon) korteks bölgelerindeki fonksiyonel bağlantıların günlerce yüksek kaldığı gözlenmiştir.
Bu bulgu, kurgusal anlatıların zihinde yarattığı bilişsel simülasyonun (metindeki fiziksel eylemleri beyinde canlandırma) kalıcı sinaptik izler bıraktığını kanıtlamaktadır.
Berns, G. S., Blaine, K., Prietula, M. J. & Pye, B. E. (2013). Short- and long-term effects of a novel on connectivity in the brain — Brain Connectivity, 3(6), 590-600.
Derin okuma pratiklerinin beyin plastikliği (neuroplasticity) üzerindeki yapısal etkileri nelerdir?
Beyin plastikliği (neuroplasticity), sinir hücreleri arasındaki bağlantıların deneyime bağlı olarak yeniden yapılandırılmasıdır. Düzenli derin okuma pratikleri, dil işleme ağlarında ve VWFA bölgesinde ölçülebilir gri madde yoğunluğu artışları oluşturur. Nöral esneklik yetişkinlikte de sürdüğü için okuma alışkanlığı kazanmanın yaş sınırı yoktur.
Kitap okumanın sinir sistemi ve beyin fonksiyonları üzerindeki 4 temel etkisi nedir?
- Korteksteki nesne tanıma alanlarını harf çözümleme için yeniden yapılandırır ve VWFA bölgesini özelleştirir.
- Broca ve Wernicke dil şebekeleri ile hafıza merkezleri arasındaki sinaptik bağlantıları güçlendirir.
- Ayna nöronlar vasıtasıyla somatosensoriyel korteksi uyararak olayları bilişsel olarak simüle eder.
- Prefrontal korteksteki sürekli odaklanma (sustained attention) nöral ağlarını eğitime tabi tutar.